Khi thời tiết thay đổi đột ngột, người cao tuổi có thể gặp nhiều vấn đề sức khỏe do khả năng thích nghi của cơ thể suy giảm và thường có bệnh nền đi kèm. Giữ ấm hợp lý, duy trì dinh dưỡng và vận động phù hợp, dùng thuốc an toàn, theo dõi các chỉ số sức khỏe và nhận biết sớm dấu hiệu bất thường là những biện pháp quan trọng giúp người cao tuổi chủ động bảo vệ sức khỏe.

Vì sao người cao tuổi dễ bị ảnh hưởng khi giao mùa

Quá trình lão hóa làm thay đổi hoạt động của hệ miễn dịch, khả năng điều hòa thân nhiệt, cảm giác khát và khả năng đáp ứng của tim, phổi, thận trước những biến động của môi trường. Khi nhiệt độ và độ ẩm thay đổi nhanh, cơ thể người cao tuổi thường cần nhiều thời gian hơn để thích nghi.

Bên cạnh đó, nhiều người cao tuổi đang sống chung với tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch, bệnh phổi mạn tính hoặc bệnh thận mạn. Một đợt nhiễm khuẩn, ăn uống kém, mất nước hoặc dùng thuốc không phù hợp có thể làm bệnh nền mất ổn định. Việc sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc cũng làm tăng nguy cơ tương tác thuốc và tác dụng không mong muốn.

Những vấn đề sức khỏe thường gặp

Bệnh đường hô hấp

Thời tiết lạnh, ẩm hoặc thay đổi thất thường có thể làm gia tăng các triệu chứng đường hô hấp. Người cao tuổi có thể bị viêm đường hô hấp trên, cúm, viêm phổi hoặc đợt cấp của hen và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Cần theo dõi các biểu hiện như ho tăng dần, sốt, khò khè, khó thở, đau ngực, mệt nhiều hoặc giảm khả năng ăn uống và sinh hoạt.

Biến động huyết áp và bệnh tim mạch

Nhiệt độ thấp có thể làm mạch máu co lại và khiến huyết áp thay đổi. Người có tăng huyết áp, bệnh mạch vành, suy tim hoặc tiền sử đột quỵ cần dùng thuốc đều, đo huyết áp đúng cách và theo dõi các triệu chứng bất thường. Không tự tăng liều thuốc khi thấy huyết áp cao trong một lần đo và cũng không tự ngừng thuốc khi huyết áp tạm thời ổn định.

Đau xương khớp và nguy cơ té ngã

Đau, cứng khớp và giảm vận động có thể rõ hơn khi trời lạnh. Quần áo dày, nền nhà ẩm hoặc trơn, chóng mặt do thay đổi huyết áp và suy giảm thị lực đều làm tăng nguy cơ té ngã. Gia đình nên giữ lối đi thông thoáng, đủ ánh sáng, sử dụng giày dép chống trượt và bố trí tay vịn ở vị trí cần thiết.

Rối loạn tiêu hóa và thiếu nước

Ăn uống thất thường, giảm vận động và uống không đủ nước có thể gây táo bón, mệt mỏi hoặc làm mất cân bằng nước và điện giải. Tuy nhiên, lượng nước cần dùng không giống nhau ở mọi người. Người bị suy tim, bệnh thận mạn, phù hoặc đang lọc máu cần tuân theo lượng dịch do bác sĩ hướng dẫn, không tự áp dụng mức 1,5-2 lít mỗi ngày.

Bảo vệ thận và hệ tiết niệu ở người cao tuổi

Tuổi cao, tăng huyết áp, đái tháo đường và bệnh tim mạch đều là những yếu tố liên quan đến nguy cơ bệnh thận mạn. Khi người cao tuổi bị sốt, tiêu chảy, nôn, ăn uống kém hoặc nhiễm khuẩn, chức năng thận có thể bị ảnh hưởng, đặc biệt ở người đã có bệnh thận từ trước.

Theo KDIGO 2024, người có nguy cơ bệnh thận mạn cần được đánh giá bằng cả mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) và albumin niệu. Tần suất kiểm tra được cá thể hóa theo bệnh nền, kết quả xét nghiệm và chỉ định của bác sĩ.

Gia đình cần lưu ý các biểu hiện có thể liên quan đến bệnh thận hoặc đường tiết niệu:

Phù mặt, phù chân hoặc tăng cân nhanh bất thường;
Lượng nước tiểu giảm rõ rệt, tiểu buốt, tiểu rắt hoặc tiểu ra máu;
Đau vùng hông lưng kèm sốt, rét run, buồn nôn hoặc nôn;
Mệt nhiều, chán ăn, khó thở, lú lẫn hoặc buồn ngủ bất thường;
Ở nam giới: tiểu khó, tia tiểu yếu, tiểu ngắt quãng hoặc bí tiểu.

Tiểu đêm có thể gặp ở người cao tuổi nhưng không nên mặc nhiên coi là biểu hiện bình thường của tuổi già. Tiểu đêm nhiều lần có thể liên quan đến bệnh tuyến tiền liệt, bàng quang, đái tháo đường, suy tim, rối loạn giấc ngủ hoặc thuốc đang sử dụng và cần được đánh giá khi kéo dài hoặc ảnh hưởng sinh hoạt.

Dùng thuốc an toàn trong thời điểm giao mùa

Người cao tuổi thường sử dụng nhiều thuốc điều trị bệnh mạn tính. Khi xuất hiện ho, đau nhức, sốt hoặc sổ mũi, việc tự mua thêm thuốc có thể làm tăng nguy cơ tương tác và ảnh hưởng đến huyết áp, tim, gan hoặc thận.

Thuốc giảm đau chống viêm không steroid: Một số thuốc thuộc nhóm này có thể làm tăng huyết áp, giữ nước hoặc gây tổn thương thận, nhất là ở người cao tuổi, người mất nước, suy tim hoặc bệnh thận mạn. Chỉ sử dụng khi có hướng dẫn phù hợp.

Thuốc cảm và thuốc thông mũi: Một số sản phẩm có thể chứa hoạt chất làm tăng huyết áp, gây hồi hộp, mất ngủ hoặc bí tiểu. Cần kiểm tra thành phần và hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng.

Kháng sinh: Không tự mua hoặc dùng lại đơn thuốc cũ. Kháng sinh không điều trị các bệnh do virus và liều dùng có thể cần điều chỉnh theo chức năng thận.

Thuốc nam và thực phẩm bảo vệ sức khỏe: Không nên mặc định là an toàn. Sản phẩm không rõ thành phần, nguồn gốc hoặc dùng phối hợp nhiều loại có thể gây độc cho gan, thận và tương tác với thuốc điều trị.

Người bệnh không tự ý ngừng thuốc điều trị tăng huyết áp, đái tháo đường, tim mạch hoặc bệnh thận khi bị ốm. Nếu nôn, tiêu chảy, sốt cao, ăn uống kém hoặc có nguy cơ mất nước, cần liên hệ bác sĩ điều trị để được hướng dẫn điều chỉnh thuốc phù hợp.

Chăm sóc chủ động tại gia đình

Giữ ấm nhưng vẫn bảo đảm thông khí

Mặc đủ ấm, ưu tiên giữ ấm đầu, cổ, ngực và bàn chân. Hạn chế thay đổi nhiệt độ đột ngột, nhất là khi thức dậy sớm hoặc tắm. Phòng ở cần kín gió nhưng vẫn được thông khí hợp lý; không đốt than, củi hoặc dùng thiết bị sưởi không bảo đảm an toàn trong phòng kín.

Dinh dưỡng và lượng dịch cần được cá thể hóa

Bữa ăn nên đa dạng, đủ năng lượng và protein theo thể trạng; ưu tiên thực phẩm dễ nhai, dễ tiêu và bảo đảm vệ sinh. Hạn chế thức ăn quá mặn, thực phẩm chế biến sẵn và đồ uống có cồn. Người có bệnh thận mạn, đái tháo đường, suy tim hoặc rối loạn kali, phospho cần tuân theo chế độ ăn và lượng dịch riêng do bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn.

Duy trì vận động và phòng ngã

Khuyến khích vận động phù hợp với sức khỏe như đi bộ, tập thăng bằng, co duỗi khớp hoặc các bài tập nhẹ tại nhà. Thời lượng và cường độ cần tăng dần, có thể chia thành những khoảng ngắn trong ngày. Người có đau ngực, khó thở, chóng mặt, huyết áp chưa ổn định hoặc mới mắc bệnh cấp cần được tư vấn trước khi tập.

Theo dõi bệnh nền và sức khỏe toàn diện

Gia đình nên hỗ trợ người cao tuổi dùng thuốc đúng đơn, lưu danh sách thuốc đang sử dụng và theo dõi huyết áp, đường huyết, cân nặng hoặc lượng nước tiểu khi có chỉ định. Cũng cần quan tâm đến giấc ngủ, dinh dưỡng, thị lực, thính lực, trí nhớ, tâm trạng và khả năng tự thực hiện các hoạt động hằng ngày. Đây là những nội dung quan trọng trong chăm sóc người cao tuổi theo hướng toàn diện và lấy người bệnh làm trung tâm.

Tiêm chủng phòng bệnh

Người cao tuổi nên được tư vấn về các vắc xin phù hợp với tuổi, bệnh nền, tiền sử tiêm chủng và khuyến cáo hiện hành, trong đó có vắc xin phòng cúm, COVID-19, phế cầu và các vắc xin khác khi có chỉ định. Tiêm chủng không thay thế cho giữ ấm, vệ sinh tay, thông khí phòng ở và hạn chế tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh đường hô hấp.

Dấu hiệu cần được đánh giá y tế khẩn cấp

Cần gọi cấp cứu 115 hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế phù hợp khi xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:

Khó thở, tím tái, đau hoặc tức ngực;
Méo miệng, yếu liệt tay chân, nói khó, lú lẫn hoặc mất ý thức;
Sốt cao kéo dài, rét run, lừ đừ hoặc bỏ ăn uống;
Huyết áp tăng rất cao kèm đau đầu dữ dội, đau ngực, khó thở hoặc triệu chứng thần kinh;
Tiểu rất ít, không tiểu được, phù tăng nhanh hoặc tăng cân nhanh bất thường;
Nôn, tiêu chảy nhiều, dấu hiệu mất nước hoặc chóng mặt, ngất;
Ngã, chấn thương đầu hoặc đau nhiều sau ngã.

Chăm sóc đúng giúp người cao tuổi thích nghi an toàn

Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi khi giao mùa cần dựa trên tình trạng cụ thể của từng người, thay vì áp dụng cùng một chế độ ăn, lượng nước, mục tiêu vận động hoặc cách dùng thuốc cho tất cả. Giữ ấm hợp lý, duy trì môi trường sống an toàn, dùng thuốc đúng hướng dẫn, kiểm soát bệnh nền và nhận biết sớm dấu hiệu bất thường sẽ giúp giảm nguy cơ biến chứng.

Người cao tuổi có bệnh thận mạn hoặc nguy cơ tổn thương thận cần được theo dõi chức năng thận, albumin niệu, huyết áp và các bệnh đồng mắc theo chỉ định. Không tự ý dùng thuốc giảm đau, thuốc nam hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe khi chưa trao đổi với bác sĩ, dược sĩ.

Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.

📘Tài liệu tham khảo:

Bộ Y tế. Quyết định số 1579/QĐ-BYT ngày 13/10/2020 phê duyệt Chương trình Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đến năm 2030.
World Health Organization. Integrated care for older people (ICOPE): Guidance for person-centred assessment and pathways in primary care. 2nd ed. 2025.
Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO). KDIGO 2024 Clinical Practice Guideline for the Evaluation and Management of Chronic Kidney Disease. Kidney International. 2024;105(Suppl 4S):S117-S314.

📍Nguồn: Khoa Khám bệnh – Bệnh viện Thận Hà Nội