1. HỌC LỌC MÀNG BỤNG – TỪNG BƯỚC ĐỂ TỰ TIN CHĂM SÓC TẠI NHÀ
Lọc màng bụng là một phương pháp điều trị mà người bệnh có thể chủ động thực hiện tại nhà. Tuy nhiên, để việc điều trị được an toàn, người bệnh và người chăm sóc cần được hướng dẫn và thực hành đầy đủ trước khi tự thực hiện.
Thời gian đào tạo: Chương trình đào tạo cơ bản thường được thực hiện trong khoảng 5 ngày liên tục, mỗi ngày khoảng 3 giờ, với tổng thời gian tối thiểu khoảng 15 giờ.
Thời gian và nội dung đào tạo có thể được điều chỉnh tùy theo:
Nhân viên y tế sẽ lựa chọn cách hướng dẫn phù hợp để giúp người bệnh hiểu đúng – làm đúng – nhớ lâu.
5 kỹ năng bắt buộc phải thành thạo
Trước khi về nhà, người bệnh hoặc người chăm sóc cần có khả năng:
01. Thực hiện thay dịch an toàn với kỹ thuật vô trùng.
02. Nhận biết và xử trí đúng khi xảy ra nhiễm bẩn hoặc mất vô trùng.
03. Theo dõi và duy trì cân bằng dịch, nhận biết dấu hiệu thừa dịch hoặc thiếu dịch.
04. Nhận biết sớm các biến chứng, đặc biệt là viêm màng bụng.
05. Biết chính xác khi nào và bằng cách nào cần liên hệ với đơn vị lọc màng bụng.
Hãy nhớ: Không cần phải nhớ mọi thứ ngay từ ngày đầu tiên. Điều quan trọng là bạn phải thực hiện đúng những kỹ năng liên quan trực tiếp đến sự an toàn của mình.2. HỌC THAY DỊCH THEO 5 BƯỚC
Không chỉ “xem điều dưỡng làm”, người bệnh cần được quan sát – thực hành – sửa lỗi – lặp lại cho đến khi thành thạo.
Bước 1: Quan sát mẫu
Điều dưỡng thực hiện toàn bộ quy trình từ đầu đến cuối.
Người bệnh tập trung quan sát để hình dung trình tự của một lần thay dịch.
Bước 2: Đọc và quan sát
Điều dưỡng thực hiện lại từng bước.
Người bệnh đọc to từng bước trong hướng dẫn để ghi nhớ trình tự thao tác.
Bước 3: Tự thực hành trên mô hình
Người bệnh bắt đầu thực hành trên mô hình hoặc dây tập.
Trước mỗi thao tác, người bệnh nói rõ mình sẽ làm gì, sau đó mới thực hiện dưới sự giám sát của điều dưỡng.
Bước 4: Sửa lỗi tức thì
Nếu có thao tác chưa đúng, điều dưỡng sẽ dừng lại, giải thích và hướng dẫn thực hiện lại. Sai ở đâu – sửa ngay ở đó.
Bước 5: Thực hiện thành thạo
Người bệnh lặp lại quy trình cho đến khi có thể thực hiện đúng, đầy đủ và an toàn ít nhất 3 lần liên tiếp trước khi tự thực hiện trên catheter của mình.
Mục tiêu của đào tạo không phải là làm thật nhanh, mà là làm đúng và an toàn.
3. CÁC QUY TẮC AN TOÀN VÀ VỆ SINH CỐT LÕI
Trong lọc màng bụng, một thao tác tưởng như rất nhỏ cũng có thể tạo cơ hội cho vi khuẩn xâm nhập vào ổ bụng. Nên cần tuân thủ các quy tắc để tránh biến chứng có thể sảy ra.
① RỬA TAY ĐÚNG CÁCH
Luôn rửa tay kỹ và lau khô bằng khăn sạch hoặc khăn dùng một lần: trước khi chuẩn bị dụng cụ, trước khi thực hiện thay dịch, trước khi kết nối hệ thống.
② KHÔNG CHẠM VÀO CÁC VỊ TRÍ VÔ TRÙNG
Người bệnh cần hiểu rõ sự khác nhau giữa Bẩn – Sạch – Vô trùng – Nhiễm bẩn. Đặc biệt, các đầu kết nối và những vị trí tiếp xúc trực tiếp với hệ thống lọc màng bụng không được chạm tay hoặc để tiếp xúc với bất kỳ bề mặt nào.
③ CHĂM SÓC CHÂN CATHETER
Vệ sinh chân catheter hằng ngày, giữ khô ráo và cố định dây catheter chắc chắn vào da để tránh tổn thương cơ học do kéo giật.
Sử dụng thuốc mỡ/kem kháng sinh bôi chân catheter theo hướng dẫn để phòng ngừa vi khuẩn Staphylococcus aureus (tụ cầu vàng).
Hãy kiểm tra xem có sưng, đỏ, đau, chảy dịch, mủ hoặc tổn thương bất thường. Nếu có dấu hiệu bất thường, hãy liên hệ với đơn vị lọc màng bụng.
④ GHI CHÉP ĐẦY ĐỦ
Mỗi ngày, hãy ghi lại những thông tin được đơn vị điều trị yêu cầu, đặc biệt: cân nặng, huyết áp, mạch, lượng dịch vào, lượng dịch ra, màu sắc và tính chất dịch xả.
Một cuốn sổ theo dõi tốt giúp bác sĩ nhìn thấy những thay đổi của bạn ngay cả khi bạn đang ở nhà
4. PHÒNG NGỪA VÀ XỬ TRÍ VIÊM PHÚC MẠC– BIẾN CHỨNG NGUY HIỂM NHẤT
A. Dấu hiệu nhận biết viêm phúc mạc
Viêm phúc mạc (viêm màng bụng) được chẩn đoán khi có ít nhất 2 trong 3 tiêu chí sau
+ Đau bụng và/hoặc dịch xả ra bị đục
+ Số lượng bạch cầu trong dịch xả > 100/mL (với > 50% là bạch cầu đa nhân trung tính PMN)
+ Kết quả xét nghiệm vi sinh/cấy dịch xả dương tính
LƯU Ý CỰC KỲ QUAN TRỌNG: Khi phát hiện dịch xả ra bị đục, bệnh nhân phải được nghi ngờ bị viêm phúc mạc và cần liên hệ/đến ngay bệnh viện để lấy mẫu xét nghiệm và bắt đầu điều trị bằng kháng sinh ngay lập tức, không được trì hoãn
B. Xử trí khi sự cố nhiễm bẩn / mất vô trùng xảy ra
Báo ngay cho đơn vị lọc màng bụng để được hướng dẫn xử lý
Nhiễm bẩn khô: Mất vô trùng ở bên ngoài khi hệ thống vẫn đóng kín (như chạm vào phần ngoài khi kẹp dây đang đóng)
Nhiễm bẩn ướt: Mất vô trùng khi hệ thống đang mở (chạm vào đầu kết nối vô trùng, túi dịch bị rò rỉ, hoặc đã bơm dịch vào bụng sau khi nhiễm bẩn). Trường hợp này bắt buộc phải thay dây nối vô trùng mới (transfer set) và dùng kháng sinh dự phòng (ví dụ tiêm 1 liều Cefazolin màng bụng) theo chỉ định của bác sĩ
C. Chú ý khi nuôi thú cưng
KHÔNG cho phép chó, mèo hoặc vật nuôi vào phòng lọc màng bụng, phòng lưu trữ máy móc, túi dịch và đường dây
Răng và móng của thú cưng có thể cắn/cào tạo ra các lỗ rò li ti trên đường dây (đặc biệt là máy lọc tự động APD khi máy đang chạy đêm)
Vết cắn/cào từ mèo hoặc vật nuôi có thể gây viêm màng bụng nặng do vi khuẩn Pasteurella multocida hoặc các vi khuẩn nguy hiểm khác
Luôn rửa tay thật sạch sau khi tiếp xúc với thú cưng
D. Ngăn ngừa vi khuẩn đường ruột & Các lưu ý khác
Chống táo bón & Hạ kali máu: Táo bón và hạ kali máu làm tăng nguy cơ vi khuẩn di chuyển từ đường ruột vào màng bụng gây viêm màng bụng
Bệnh nhân cần duy trì chế độ ăn đủ kali và đi tiêu đều đặn hằng ngày
Thuốc dạ dày: Hạn chế hoặc tránh tự ý dùng thuốc đối kháng thụ thể histamine H2 vì loại thuốc này làm gia tăng nguy cơ viêm màng bụng do vi khuẩn đường ruột
Khi làm thủ thuật y khoa: Bệnh nhân phải báo cho bác sĩ nếu cần làm thủ thuật soi đại tràng, soi dạ dày hoặc thủ thuật phụ khoa cần xả sạch dịch trong bụng trước khi làm thủ thuật.
Tài liệu tham khảo:
1. HỌC LỌC MÀNG BỤNG – TỪNG BƯỚC ĐỂ TỰ TIN CHĂM SÓC TẠI NHÀ
Lọc màng bụng là một phương pháp điều trị mà người bệnh có thể chủ động thực hiện tại nhà. Tuy nhiên, để việc điều trị được an toàn, người bệnh và người chăm sóc cần được hướng dẫn và thực hành đầy đủ trước khi tự thực hiện.
Thời gian đào tạo:
Chương trình đào tạo cơ bản thường được thực hiện trong khoảng 5 ngày liên tục, mỗi ngày khoảng 3 giờ, với tổng thời gian tối thiểu khoảng 15 giờ.
Thời gian và nội dung đào tạo có thể được điều chỉnh tùy theo:
Mỗi người có một cách học khác nhau. Có người tiếp thu tốt khi nhìn hình ảnh, có người thích nghe giải thích, có người cần đọc hướng dẫn, và cũng có người chỉ thực sự nhớ tốt khi tự tay thực hành.
Nhân viên y tế sẽ lựa chọn cách hướng dẫn phù hợp để giúp người bệnh hiểu đúng – làm đúng – nhớ lâu.
5 kỹ năng bắt buộc phải thành thạo
Trước khi về nhà, người bệnh hoặc người chăm sóc cần có khả năng:
01. Thực hiện thay dịch an toàn với kỹ thuật vô trùng.
02. Nhận biết và xử trí đúng khi xảy ra nhiễm bẩn hoặc mất vô trùng.
03. Theo dõi và duy trì cân bằng dịch, nhận biết dấu hiệu thừa dịch hoặc thiếu dịch.
04. Nhận biết sớm các biến chứng, đặc biệt là viêm màng bụng.
05. Biết chính xác khi nào và bằng cách nào cần liên hệ với đơn vị lọc màng bụng.
Hãy nhớ: Không cần phải nhớ mọi thứ ngay từ ngày đầu tiên. Điều quan trọng là bạn phải thực hiện đúng những kỹ năng liên quan trực tiếp đến sự an toàn của mình.
2. HỌC THAY DỊCH THEO 5 BƯỚC
Không chỉ “xem điều dưỡng làm”, người bệnh cần được quan sát – thực hành – sửa lỗi – lặp lại cho đến khi thành thạo.
Bước 1: Quan sát mẫu
Điều dưỡng thực hiện toàn bộ quy trình từ đầu đến cuối.
Người bệnh tập trung quan sát để hình dung trình tự của một lần thay dịch.
Bước 2: Đọc và quan sát
Điều dưỡng thực hiện lại từng bước.
Người bệnh đọc to từng bước trong hướng dẫn để ghi nhớ trình tự thao tác.
Bước 3: Tự thực hành trên mô hình
Người bệnh bắt đầu thực hành trên mô hình hoặc dây tập.
Trước mỗi thao tác, người bệnh nói rõ mình sẽ làm gì, sau đó mới thực hiện dưới sự giám sát của điều dưỡng.
Bước 4: Sửa lỗi tức thì
Nếu có thao tác chưa đúng, điều dưỡng sẽ dừng lại, giải thích và hướng dẫn thực hiện lại. Sai ở đâu – sửa ngay ở đó.
Bước 5: Thực hiện thành thạo
Người bệnh lặp lại quy trình cho đến khi có thể thực hiện đúng, đầy đủ và an toàn ít nhất 3 lần liên tiếp trước khi tự thực hiện trên catheter của mình.
Mục tiêu của đào tạo không phải là làm thật nhanh, mà là làm đúng và an toàn.
3. CÁC QUY TẮC AN TOÀN VÀ VỆ SINH CỐT LÕI
Trong lọc màng bụng, một thao tác tưởng như rất nhỏ cũng có thể tạo cơ hội cho vi khuẩn xâm nhập vào ổ bụng. Nên cần tuân thủ các quy tắc để tránh biến chứng có thể sảy ra.
① RỬA TAY ĐÚNG CÁCH
Luôn rửa tay kỹ và lau khô bằng khăn sạch hoặc khăn dùng một lần: trước khi chuẩn bị dụng cụ, trước khi thực hiện thay dịch, trước khi kết nối hệ thống.
② KHÔNG CHẠM VÀO CÁC VỊ TRÍ VÔ TRÙNG
Người bệnh cần hiểu rõ sự khác nhau giữa Bẩn – Sạch – Vô trùng – Nhiễm bẩn. Đặc biệt, các đầu kết nối và những vị trí tiếp xúc trực tiếp với hệ thống lọc màng bụng không được chạm tay hoặc để tiếp xúc với bất kỳ bề mặt nào.
③ CHĂM SÓC CHÂN CATHETER
Vệ sinh chân catheter hằng ngày, giữ khô ráo và cố định dây catheter chắc chắn vào da để tránh tổn thương cơ học do kéo giật.
Sử dụng thuốc mỡ/kem kháng sinh bôi chân catheter theo hướng dẫn để phòng ngừa vi khuẩn Staphylococcus aureus (tụ cầu vàng).
Hãy kiểm tra xem có sưng, đỏ, đau, chảy dịch, mủ hoặc tổn thương bất thường. Nếu có dấu hiệu bất thường, hãy liên hệ với đơn vị lọc màng bụng.
④ GHI CHÉP ĐẦY ĐỦ
Mỗi ngày, hãy ghi lại những thông tin được đơn vị điều trị yêu cầu, đặc biệt: cân nặng, huyết áp, mạch, lượng dịch vào, lượng dịch ra, màu sắc và tính chất dịch xả.
Một cuốn sổ theo dõi tốt giúp bác sĩ nhìn thấy những thay đổi của bạn ngay cả khi bạn đang ở nhà
4. PHÒNG NGỪA VÀ XỬ TRÍ VIÊM PHÚC MẠC– BIẾN CHỨNG NGUY HIỂM NHẤT
A. Dấu hiệu nhận biết viêm phúc mạc
Viêm phúc mạc (viêm màng bụng) được chẩn đoán khi có ít nhất 2 trong 3 tiêu chí sau
+ Đau bụng và/hoặc dịch xả ra bị đục
+ Số lượng bạch cầu trong dịch xả > 100/mL (với > 50% là bạch cầu đa nhân trung tính PMN)
+ Kết quả xét nghiệm vi sinh/cấy dịch xả dương tính
LƯU Ý CỰC KỲ QUAN TRỌNG: Khi phát hiện dịch xả ra bị đục, bệnh nhân phải được nghi ngờ bị viêm phúc mạc và cần liên hệ/đến ngay bệnh viện để lấy mẫu xét nghiệm và bắt đầu điều trị bằng kháng sinh ngay lập tức, không được trì hoãn
B. Xử trí khi sự cố nhiễm bẩn / mất vô trùng xảy ra
Báo ngay cho đơn vị lọc màng bụng để được hướng dẫn xử lý
Nhiễm bẩn khô: Mất vô trùng ở bên ngoài khi hệ thống vẫn đóng kín (như chạm vào phần ngoài khi kẹp dây đang đóng)
Nhiễm bẩn ướt: Mất vô trùng khi hệ thống đang mở (chạm vào đầu kết nối vô trùng, túi dịch bị rò rỉ, hoặc đã bơm dịch vào bụng sau khi nhiễm bẩn). Trường hợp này bắt buộc phải thay dây nối vô trùng mới (transfer set) và dùng kháng sinh dự phòng (ví dụ tiêm 1 liều Cefazolin màng bụng) theo chỉ định của bác sĩ
C. Chú ý khi nuôi thú cưng
KHÔNG cho phép chó, mèo hoặc vật nuôi vào phòng lọc màng bụng, phòng lưu trữ máy móc, túi dịch và đường dây
Răng và móng của thú cưng có thể cắn/cào tạo ra các lỗ rò li ti trên đường dây (đặc biệt là máy lọc tự động APD khi máy đang chạy đêm)
Vết cắn/cào từ mèo hoặc vật nuôi có thể gây viêm màng bụng nặng do vi khuẩn Pasteurella multocida hoặc các vi khuẩn nguy hiểm khác
Luôn rửa tay thật sạch sau khi tiếp xúc với thú cưng
D. Ngăn ngừa vi khuẩn đường ruột & Các lưu ý khác
Chống táo bón & Hạ kali máu: Táo bón và hạ kali máu làm tăng nguy cơ vi khuẩn di chuyển từ đường ruột vào màng bụng gây viêm màng bụng
Bệnh nhân cần duy trì chế độ ăn đủ kali và đi tiêu đều đặn hằng ngày
Thuốc dạ dày: Hạn chế hoặc tránh tự ý dùng thuốc đối kháng thụ thể histamine H2 vì loại thuốc này làm gia tăng nguy cơ viêm màng bụng do vi khuẩn đường ruột
Khi làm thủ thuật y khoa: Bệnh nhân phải báo cho bác sĩ nếu cần làm thủ thuật soi đại tràng, soi dạ dày hoặc thủ thuật phụ khoa cần xả sạch dịch trong bụng trước khi làm thủ thuật.
Tài liệu tham khảo:
